براهين اصالت وجود 1 - نسبت ماهيت به وجود و عدم يكسان است : نخستين برهانى كه در متن بر اصالت وجود اقامه گرديده است ، از محكم‌ترين و در عين حال از روشن‌ترين برهانهاى اين نظريه است . تكيه‌گاه اين برهان مطلبى است كه مورد قبول هردو گروه ( قائلان به اصالت وجود و اصالت ماهيت ) مىباشد . و آن اينكه ماهيت به خودى خود ( من حيث هى ) در مقايسه با وجود و عدم ، نسبت يكسان دارد ، و جز ذات و ذاتيات خود ، هيچ وصف وجودى به آن نسبت داده نمىشود ، نه علم و آگاهى ، نه حركت و رشد و نمو ، نه گرمى و نه سردى و نه هيچ واقعيت عينى ديگر . و حال آنكه ماهيتى كه تحقق خارجى دارد ، صفات مزبور را داراست . و با توجه به اينكه ماهيت نمىتواند منشاء پيدايش اين صفات باشد ، پس راهى جز اينكه منشاء آنها را وجود بدانيم ، نيست . زيرا غير از وجود و ماهيت ، امر سوّمى در كار نيست كه بتوان آن را منشاء آثار و صفات حقيقى وجود دانست ، تنها مفهوم ديگرى كه در اين‌جا متصور است ، مفهوم « عدم » است و ناگفته پيدا است كه عدم و نيستى ، نقطهء مقابل هستى و آثار عينى وجودى است و نمىتواند منشاء آنها بشمار آيد . پس نتيجهء اين مقدمات به طور روشن اين است كه منشاء همه آثار واقعى موجودات ، حيثيت وجودى آنها است ، نه حيثيت ماهيتى آنها ، و اين همان معناى اصالت وجود و اعتبارى بودن ماهيت است « 1 » . دو اشكال و پاسخ آنها بر اين برهان دو اشكال وارد گرديده است ، يكى همان است كه در متن ذكر

--> ( 1 ) صدر المتألهين اين برهان را در مشاعر ، چهارمين برهان قرار داده و به گونه‌اى ديگر تقرير كرده است ، ( شرح مشاعر لاهيجى ، ص 48 ) و فيلسوف شهيد مطهرى نيز تقرير جالب ديگرى براى اين برهان ذكر نموده‌اند ، به شرح مبسوط منظومه ، ج 1 ، ص 174 - 164 رجوع شود .